Émile Nelligan (1879 - 1941)

File Déagóra.


Sa bhliain 1848 rugadh David Nelligan i mBÁC. Bhí gorta mór in Éirinn ag an am. Bhí na daoine beo bocht. Nuair a bhí David dhá bliana déag d’aois chuaigh sé lena athair agus lena mháthair ar an mbád bán. Sa deireadh shrois siad Montreal i gCeanada. Chuir siad fúthu sa chathair sin.

Bhí David go maith ar scoil. Nuair a d’fhás sé suas fuair sé post maith san Oifig a’ Phoist. Sa bhliain 1875 phós sé Émilie Hudon. Bhí an Fhraincis ó dhúchas aici. Bhí an lánúin ina gconaí le tuismitheoirí David roinnt blianta.

Sa bhliain 1879 rugadh an chéad leanbh, Émile. Cheannaigh David teach deas ansin. Sa bhliain 1881 rugadh cailín, Éva agus sa bhliain 1883 rugadh an leanbh deireannach, Gertrude. Bhí saol maith acu. Bhí post mar chigire poist ag David. Bhí teach álainn acu. Gach bliain bhí laethanta saoire cois farraige ag an gclann go léir.

Bhí ceol ag an mháthair agus chaith na leanaí oícheanta deasa ag éisteacht le Chopin, le Lizt, le Beethoven agus eile. Bhí cúpla fadhbanna ann. Bhí David tugtha don obair agus ba annamh a bhí sé i mbun na leanaí. Nuair a bhí sé leo ní raibh cead ag éinne an Fhraincis a labhairt.

Tógadh Émile mar sin ag a mháthair. Ba bhocht an scoláire scoile é agus ní raibh suim aige ach sa bhFraincis agus sa Bhéarla. Bhí sé as láthair go minic. Ba mhaith leis siúl leis féin sa pháirceanna. Ba bhreá leis dánta a léamh. Chuir a athair ó scoil go scoil é ach ba chuma leis.

Nuair a bhí sé cúig bliana déag d’aois thosnaigh sé ag scríobh dánta próis. Nuair a bhí sé sé bliana déag d’aois thosnaigh sé ag scríobh dánta i gceart. Tháinig dánta ón a pheann amach in irisí na cathrach. Bhí a mháthair sásta go raibh sé ina fhile ach bhí a athair ar buile leis.

Nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois dúirt sé nach raibh sé ag dul ar scoil arís agus bhris sé lena athair go deo. Chaith sé an t-am ag scríobh agus ag caint faoi litríocht lena chairde. Bhí dánta aige ins na hirisí go minic. Léigh sé a a chuid dánta go poiblí. Ach bhí uaigneas agus brón air i gcónaí.

Sa deireadh, nuair a bhí sé naoi mbliana déag d’aois, i Lúnasa 1899, dúirt beirt dhochtúir go raibh scitsifréine air agus chuir a athair go dtí tigh na ngealt é. D’fhan sé ann go dtí go bhfuair sé bás i mí na Samhna 1941 nuair a bhí sé beagnach dhá bliana is seasca d’aois.

Tar éis dó dul go dtí tigh na ngealt chuir cara a bhí ina shagart eagar ar na dánta agus sa bhliain 1904 tháinig leabhar le 107 dántá ann amach i gCeanada ar dtúis agus níos déanaí sa bhFrainc, sa Bheilg agus san Eilbhéis. Bhí a fhios ag an domhan Fraincise ansin go raibh mórfhile nua acu.

Sa bhliain 1991, caoga bliain tar éis a bháis, tháinig eagrán speisialta le beagnach 200 dánta ann amach i gCeanada. Sa bhliain chéanna d’eisigh Oifig a’ Phoist Cheanada stampa speisialta in onóir Émile Nelligan.

Duine de bhunadh na hÉireann atá aitheanta anois mar an file Fraincise is mó a bhí i gCeanada riamh ab ea Émile. Is féidir a rá freisin go bhfuil sé ar na filí déagóra is mó a bhí riamh ann i dteanga ar bith. Ach mar sin féin bhí an brón ina chrói i gcónaí agus ba thrua Dhia é nuair a chuir a athair go dtí tigh na ngealt é, rud a chuir deireadh lena shaol mar fhile déagóra:

“Fann an file nuair a thiteann a pheann dá láimh.”


Barry Tobin a scríobh.

*******************

Remembering Émil Nelligan in Cardiff, November 15, 2001

Le Vaisseau D’Or / The Ship of Gold
Dán le Nelligan sa bhFraincis maille le haistriúchán sa Bhéarla.

Nascanna don Ghaeilge / Links to Irish / Gorgysylltiadau i'r Wyddeleg.

Baile / Home.