Gwyddel y Pentre Gwyn



Yr ymwelydd arall sydd yn aros yn fyw ar lenni fy nghof ydoedd Martin y Pedlar. Gwyddel oedd Martin, ac wedi etifeddu rhan helaeth o arabedd a donioldeb plant yr Ynys Werdd. Nid oedd mor drwsiadus, nac mor lân, ag Eos Mawddwy; ond yr oedd mor llawen a’r gog, a chanddo air siriol i bawb. Dysgasai dipyn o Gymraeg, chwithig, carpiog; ond yr oedd yn gwneyd y tro yn gampus ar gyfer ei alwedigaeth. Cludai gasged wedi ei ‘strapio’ ar ei gefn, ac yr oedd yn y fasged honno gymaint o amrywiaeth, os nad mwy, nag oedd yn arch Noah! Pinnau, cadachau, rubannau, cribau, tegannau, careiau, &c. Byddai dadleuon brwd rhwng Martin a’r merched ar “garreg y drws.” I ddechreu, byddai y nwyddau yn “rhy ddrud” o ddim rheswm. Yna, dywedai gwraig y tŷ nad oedd ganddi “ddim pres.”

“Wel,” meddai Martin, “os gen ti ddim ‘rags’, ne croen ‘ningen? Fi cymryd peth felly yn lle bres.”

Yr wyf yn cofio, un tro, fod gennyf ddau neu dri o grwyn cwningod. Aethum i’w nol i’r pentŷ.

“Be ga’i gynnoch chi am y rhein, Martin?”

“Aros di, was; gad im weld be sy gen i yn y basged.”

Tynnodd amryw o bethau allan, ac o’r diwedd cydiodd mewn nifer o hen bapure.

“ Wyt ti yn medru darllen Saesneg, dywed? Well, dyma i ti bapur brynnes i efo lot o bethe erill yn y Plas, — y ‘Bow Bells’. “

“Be neu di â rhwbeth fel ene?” meddai mam. Ond yr oeddwn wedi syrthio mewn ffansi â’r “papure,” ac aeth yn fargen. Cafodd Martin y crwyn cwningod, a chefais innau y ‘Bow Bells’

. Digwyddiad bychan, dibwys. Digon gwir; ond yr oedd yn ddechreu cyfnod newydd yn hanes meddwl un bachgen yn y Pentre Gwyn. Sawl awr wynfydedig a dreuliais wedi hynny yn ffenestr y llofft, yn darllen y ‘Bow Bells!’ Agorodd fyd newydd o flaen fy nychymyg. A llawr noson loergan lleuad, pan fyddai ei goleu ariannaidd yn ymgymysgu â’r cysgodau dyfnion yn Nghoed y Barcud, byddwn yn eistedd yn y ffenestr, ac yn tŷbied fy mod yn gweld y “marchog” yn dyfod allan o’r coed i waredu y “rhian” oedd wedi ei chipio ymaith drwy drais i gastell y gelyn! Dichon y buasai llawer o’r ystoriau a ddarllennais yn y ‘Bow Bells’ yn ymddangos yn ddigon anhygoel erbyn heddyw; ond, dyweder a fynner, buont yn gymdeithion dedwydd bore bywyd; ac yn y drafodaeth honno, agorwyd fy llygaid i weld gwlad hud a lledrith, bro anfarwol rhamant a breuddwydion.

Martin y Pedlar! Yr wyt tithau wedi cilio oddiar y chwareufwrdd ers blynyddau. Creaist lawer o ddifyrrwch ar dy hynt, er dy fod yn gwneyd ambell i “dro Gwyddelig” gyda dy fargeinion. Y mae y byd wedi cyfnewid, ac wedi prysuro er y dyddiau hynny, pan y byddit ti yn gorfod treulio hanner awr i werthu rhes o binnau! Ond pe y buaset yn aros ar dir y byw, caraswn dy weld am dro, er mwyn cael dweyd wrthyt pa mor werthfawr yn fy ngolwg ydyw y diwrnod hwnnw pan gefais y ‘Bow Bells’ gennyt yn gyfnewid am grwyn cwningod! Yn sicr ddigon, Martin, nid oes gennyf achos i edifaru am y “fargen” honno.

Erbyn heddyw, y mae’r “hen bapurau” wedi mynd i ffordd yr holl ddaear, ond un ddalen felen, frau. Y mae honno wedi goroesi y cyfan, ac yng nghadw mewn cyfrol o dduwinyddiaeth uniongred! Byddaf yn edrych arni ambell dro, a daw rhyw hiraeth anelwig i fy nghalon am y dyddiau diddan, - yr “hen amser gynt.” Byddaf yn gweld Martin gyda’i fasged ar garreg y drws; yn gweld fy hun yn eistedd yn ffenestr y llofft ar fachlud haul, ac yn ofni i’r dydd ddarfod cyn i mi orffen darllen ystori’r “Marchog Du” yn y ‘Bow Bells!’.



O’r llyfr hunangofiannol, Y Pentre Gwyn gan 'Anthropos' (Robert David Rowland, 1853 - 1944) a gyhoeddwyd yn 1909 gan Hughes a’i Fab.

Dilynwyd iaith yr awdur, a aned ger Corwen, yn ffyddlon, gan gynnwys y sillafu.

Mae’n debyg i’r stori ddigwydd yn y 1860au cynnar ac y byddai Martin y Pedlar wedi dod i Gymru yn sgl y Newyn Mawr (1845 - 1849).

Y Ddraig Werdd Rhifyn 2

English

Gaeilge

Gorgysylltiadau i’r Gymraeg / Nascanna don Bhreatnais / Links to Welsh.

Hafan