Oíche Nollag na Milseán Sa Bhreatain Bheag fadó

Sean nós neamhurchóideach is pleisiúrtha ab ea ’Gweithio Cyflaith’ (Déanamh Cyflaith) ar Oíche Nollag. Thagadh grúpa buachaillí agus cailíní le chéile go déanach san oíche i dteach áirithe. Tar éis do gach duine teacht agus na nithe a bhíodh riachtanach a bheith bailithe le chéile acu, chuirtí corcán measartha mór ar an tine. Bhíodh triacla dubh agus siúcra go flúirseach ann agus nuair a thosnaíodh sé ag beiriú bhí orthu é a shuaitheadh le spúnóg speisialta agus leanúint leis le blas dóite a sheachaint. De réir mar a théadh an beiriú ar aghaidh, sheasadh duine amháin taobh leis le cupán a mbíodh uisce fuar ann agus, ó am go chéile, thógtaí cuid éigin den ábhar as an gcorcán agus chuirtí san uisce é. Nuair a chruadh an chomhbhruith san uisce, bhíodh sé in am an corcán a thógáil den tine. Ansin, dhoirtí a raibh ann isteach i mias mór nó ar chloch ghlan ghridille a bhíodh smeartha le him. Fad is a bhíodh an t‑ábhar fós te, tharraingítí is d’fhuintí é go dtí go mbíodh sé rud beag buí agus ullamh lena roinnt. Ní raibh tréimhse níos spraoíúla le fáil ná oíche dhéanta ’cyflaith’. Nuair a bhíodh an corcán ag beiriú, d’insítí scéalta agus chantaí seanamhráin agus bhíodh an‑spraoi go deo ann go dtí go moch maidine.

Chomh fada anall le roinnt blianta ó shin, thionóltaí an ’Plygain’ nó an ’Pylgain’ go rialta in eaglais an pharóiste agus, uaireanta, i séipéil na n‑eaglaisí eile. Cruinniú diaga a bhí ann a thionóltaí roimh bhreacadh an lae, Lá Nollag, le teacht Íosa Críost ar an domhan a chomóradh. D’fhaightí go leor amhránaíochta, guíonna is buíochais is sórt éigin seanmóra nó aitheasc gearr. Ins na laethanta ar bhain brí leis an bPlygain, ba chuid riachtanach de carúil a chanadh ach níor chuala mé féin carúl á chanadh i bPlygain ná in áit éigin eile. Um laethanta m’óige, ní raibh mórán difríochta idir Plygain agus cruinniú coitianta guí. Nuair a bhí mise im’ bhuachaill, bhí mé, roinnt amanna, i bPlygain in eaglais Llancynfelyn, ach ní thagadh aon bheannacht orainne, na leanaí, toisc go dtéimis ann ó bheith ag déanamh ’cyflaith’ agus le cnapanna den chomhbhruith mhilis inár bpócaí is ní dheinimis faic mórán níos mó ná ithe agus codladh!

As an leabhar, Coelion Cymru (Piseoga na Breataine Bige) le Evan Isaac (1845 ‑ 1938) a fhoilsíodh sa bhliain 1938.

Nótaí:
Plygain: seirbhís na Nollag a thionóltaí go moch maidine ar Lá Nollag.
Is cosúil go dtagann an nós ó’n tréimhse roimh an Reifirméisean nuair a bhí an chéad Aifreann Lá Nollag roimh bhreacadh lae.
Tháinig an nós chun deiridh geall le céad bliain ó shin.
Tionóltar inniu é san oíche i dtrátha na Nollag i gceantar beag tíre idir Y Bala agus Y Trallwng (Welshpool).
Deirtear ’Pliogaidhn’.

Cyflaith: deirtear ’cobhlaidht’ (beagnach!).


Cymraeg / Breatnais

English

Nascanna don Ghaeilge / Gorgysylltiadau i'r Wyddeleg / Links to Irish.

Christmas Box

Leathanach Baile